Niewidzialne dowody: Rola fotografii w podczerwieni w nowoczesnej kryminalistyce i Nasze lalaboratorium Artykuł Edukacyjny

W klasycznej fotografii dążymy do tego, by aparat zarejestrował świat dokładnie tak, jak widzi go ludzkie oko. Jednak w świecie śledczym to, co widoczne, to często dopiero wierzchołek góry lodowej. Jednym z najpotężniejszych narzędzi w arsenale techników kryminalistyki jest aparat zmodyfikowany do rejestracji pasma podczerwonego (IR).

Dzięki usunięciu wewnętrznych filtrów blokujących promieniowanie IR, urządzenie to staje się „oknem” na dowody, które dla zwykłego świadka pozostają całkowicie nieuchwytne.

Mechanizm modyfikacji: „Pełne Spektrum”

Standardowe matryce cyfrowe są naturalnie czułe na podczerwień, jednak producenci celowo blokują tę funkcję, aby kolory na zwykłych zdjęciach były naturalne. Wersje specjalistyczne lub profesjonalnie przerobione egzemplarze posiadają usunięty filtr zaporowy. Pozwala to matrycy „widzieć” fale o długości powyżej 700-800 nm, co w połączeniu z odpowiednimi filtrami nakręcanymi na obiektyw, pozwala izolować konkretne dowody fizyczne.

Kluczowe zastosowania na miejscu zdarzenia

Ujawnianie śladów krwawych na ciemnych powierzchniach: To absolutny fundament. Krew silnie pochłania światło podczerwone, podczas gdy wiele barwników stosowanych w przemyśle tekstylnym (np. w czarnych jeansach czy ciemnych dywanach) odbija je i staje się w podczerwieni jasnoszara lub biała. Dzięki temu czarna plama na czarnym tle staje się kontrastowym, ciemnym śladem na jasnym podłożu.
Analiza pozostałości wystrzału (GSR): Drobiny prochu i okopcenia wokół rany postrzałowej są kluczowe dla ustalenia dystansu, z jakiego oddano strzał. Na ciemnej odzieży są one niewidoczne gołym okiem. Fotografia IR sprawia, że materiał ubrań „blednie”, a cząsteczki prochu stają się wyraźnie widoczne jako gęsta chmura punktów.
Weryfikacja autentyczności dokumentów: Kryminalistyczne badanie pisma wykorzystuje fakt, że tusze o identycznym kolorze mogą mieć różny skład chemiczny. W paśmie IR jeden tusz może być całkowicie przezroczysty, a drugi pozostawać widoczny. Pozwala to na wykrycie dopisków w umowach lub odczytanie treści zamazanych markerem.
Fotografia IR Kryminalistyka

Praktyka międzynarodowa

Stosowanie zmodyfikowanego sprzętu foto-optycznego jest standardem w jednostkach policji na całym świecie, choć podejście do narzędzi bywa różne:

Stany Zjednoczone (FBI i laboratoria stanowe): Standardem jest stosowanie aparatów typu „Full Spectrum”. Są one wykorzystywane nie tylko na miejscach zbrodni, ale również do dokumentacji obrażeń u ofiar przemocy, gdzie podczerwień pozwala zobrazować wylewy podskórne niewidoczne jeszcze w świetle dziennym.
Wielka Brytania (Home Office): Brytyjscy technicy od lat publikują wytyczne dotyczące tzw. Reflected Infrared Imaging. Jest to tam podstawowa metoda przy badaniu śladów na ciemnych materiałach włókienniczych przed podjęciem bardziej inwazyjnych metod chemicznych.
Niemcy (BKA): Niemieccy specjaliści kładą duży nacisk na wykorzystanie IR w badaniach balistycznych i analizie autentyczności dzieł sztuki oraz dokumentów tożsamości, często łącząc tę metodę z luminescencją wzbudzaną różnymi długościami fal.

Podsumowanie

Przerobiony aparat z funkcją podczerwieni to urządzenie o podwójnej naturze. W rękach artysty służy do tworzenia onirycznych, surrealistycznych krajobrazów. W rękach śledczego staje się bezlitosnym narzędziem prawdy, pozwalającym „przejrzeć” przez barwniki, tkaniny i czas, by odnaleźć ukryte dowody.

Niewidzialne dowody: Rola fotografii w podczerwieni w nowoczesnej kryminalistyce

Fotografia IR Kryminalistyka

W klasycznej fotografii celem jest możliwie wierne odtworzenie rzeczywistości – takiej, jaką postrzega ludzkie oko. Balans bieli, korekcja barwna, kontrola kontrastu i dynamiki tonalnej służą jednemu zadaniu: dokumentacji świata widzialnego. W kryminalistyce ten paradygmat bywa jednak niewystarczający. To, co istotne dla śledztwa, bardzo często znajduje się poza zakresem widzialnym, ukryte w strukturze materiałów, w chemii barwników, w fizyce absorpcji i odbicia promieniowania. Właśnie w tym miejscu zaczyna się rola fotografii w podczerwieni (IR).

Fotografia IR nie jest „efektem specjalnym” ani artystycznym kaprysem. To precyzyjne narzędzie pomiarowe, oparte na dobrze opisanych prawach fizyki i optyki, które w rękach technika kryminalistyki staje się narzędziem ujawniania prawdy. Dzięki niej możliwe jest wykrywanie śladów niewidocznych w świetle białym, analiza ingerencji w dokumenty, rekonstrukcja przebiegu zdarzeń oraz dokumentowanie obrażeń w sposób obiektywny i powtarzalny.

Fotografia IR Kryminalistyka

Granice widzialności a potrzeby śledcze

Ludzkie oko reaguje na bardzo wąski fragment widma elektromagnetycznego – w przybliżeniu od 400 do 700 nm. Tymczasem wiele substancji i materiałów wykazuje zupełnie inne właściwości optyczne tuż poza tą granicą. Dla kryminalisty jest to fundamentalna informacja: identyczny wizualnie obiekt może zachowywać się diametralnie różnie w podczerwieni.

Barwniki tekstylne, tusze drukarskie, pigmenty farb, a nawet ludzka skóra – wszystkie te materiały posiadają charakterystyczne krzywe absorpcji i odbicia w zakresie IR. W praktyce oznacza to, że:

czarna tkanina może w IR stać się jasna,
dwa tusze o identycznym kolorze mogą „zniknąć” lub pozostać widoczne,
świeże i stare obrażenia mogą ujawniać się z różnym kontrastem.

To właśnie ta rozbieżność między percepcją wzrokową a rzeczywistą reakcją materiału na promieniowanie IR czyni fotografię podczerwoną tak potężnym narzędziem dowodowym.

Mechanizm modyfikacji aparatu: „Pełne Spektrum”

Cyfrowe matryce światłoczułe – zarówno CCD, jak i CMOS – są z natury wrażliwe na promieniowanie podczerwone. Producenci aparatów instalują jednak przed sensorem tzw. filtr zaporowy IR (IR-cut), którego zadaniem jest blokowanie fal powyżej ok. 700–750 nm. Bez tego filtra standardowa fotografia byłaby pozbawiona poprawnej kolorystyki, a obrazy wykazywałyby silne zafarby.

W aparatach kryminalistycznych lub profesjonalnie modyfikowanych usuwa się ten filtr i zastępuje go szkłem optycznym o neutralnej transmisji – lub nie instaluje niczego. Tak powstaje aparat typu Full Spectrum, zdolny rejestrować:

światło widzialne,
bliską podczerwień (NIR),
a przy odpowiednich filtrach także pasma UV.

Kluczową rolę zaczynają wówczas odgrywać filtry nakręcane na obiektyw – np. 720 nm, 850 nm czy 950 nm – które selektywnie przepuszczają tylko wybrane długości fal. To one decydują, czy fotograf rejestruje subtelne różnice w barwnikach, czy maksymalny kontrast między krwią a tkaniną.

Fotografia IR Kryminalistyka

Podstawy fizyczne: dlaczego IR „widzi” więcej

Fotografia w podczerwieni opiera się na trzech fundamentalnych zjawiskach fizycznych:

Różnice w absorpcji – krew, sadza, proch strzelniczy silnie pochłaniają IR.
Różnice w odbiciu – wiele barwników przemysłowych odbija IR znacznie silniej niż światło widzialne.
Penetracja warstwowa – promieniowanie IR potrafi przenikać cienkie warstwy farby, tkanin czy naskórka.

W praktyce oznacza to możliwość „zajrzenia pod powierzchnię” bez niszczenia materiału dowodowego – co jest kluczowe z punktu widzenia procesowego.

Kluczowe zastosowania fotografii IR na miejscu zdarzenia

1. Ujawnianie śladów krwawych na ciemnych powierzchniach

To najbardziej znane i jednocześnie najczęściej wykorzystywane zastosowanie fotografii IR. Hemoglobina zawarta w krwi silnie absorbuje promieniowanie podczerwone. Jednocześnie wiele ciemnych barwników tekstylnych – zwłaszcza stosowanych w jeansach, dywanach czy tapicerce – odbija IR, stając się jasna w obrazie.

Efekt jest spektakularny:
czarna plama na czarnym tle w świetle widzialnym zamienia się w ciemny, jednoznaczny ślad na jasnym tle w podczerwieni. Co istotne, metoda ta jest nieniszcząca i może być stosowana przed użyciem reagentów chemicznych, takich jak luminol.

2. Analiza pozostałości po wystrzale (GSR)

Pozostałości po wystrzale – drobiny niespalonego prochu, osady sadzy, mikroskopijne cząsteczki metalu – tworzą charakterystyczne wzory wokół otworu wlotowego. Na ciemnej odzieży są one praktycznie niewidoczne w świetle białym.

Fotografia IR sprawia, że materiał ubrania „blednie”, natomiast cząsteczki GSR pozostają widoczne jako gęsta, kontrastowa chmura. Umożliwia to:

określenie przybliżonej odległości strzału,
rozróżnienie strzału kontaktowego od oddanego z dystansu,
dokumentację, którą można zestawić z wynikami badań SEM-EDX.
Fotografia IR Kryminalistyka

3. Dokumentowanie obrażeń i przemocy fizycznej

W przypadku przemocy domowej, pobić czy maltretowania dzieci, ślady obrażeń nie zawsze są widoczne natychmiast. Wylewy podskórne mogą ujawniać się dopiero po kilkunastu godzinach. Podczerwień, dzięki innemu współczynnikowi odbicia skóry i krwi zgromadzonej pod naskórkiem, pozwala zarejestrować urazy wcześniej, co ma ogromne znaczenie dowodowe.

4. Weryfikacja autentyczności dokumentów i pisma

Badania dokumentów w podczerwieni należą do podstawowego arsenału laboratoriów kryminalistycznych. Dwa tusze o identycznym kolorze w świetle widzialnym mogą zachowywać się skrajnie różnie w IR:

jeden staje się przezroczysty,
drugi pozostaje ciemny i czytelny.

Dzięki temu możliwe jest:

wykrywanie dopisków i przeróbek,
odczytywanie treści zamazanych markerem,
analiza kolejności nanoszenia zapisów.

Integracja IR z innymi technikami obrazowania

Fotografia podczerwona rzadko funkcjonuje w izolacji. W nowoczesnej kryminalistyce łączy się ją z:

fotografią UV (fluorescencja i luminescencja),
obrazowaniem wielospektralnym,
skanowaniem 3D,
analizą chemiczną próbek.

Takie podejście pozwala na korelację danych i znacząco zwiększa wartość dowodową materiału fotograficznego.

Praktyka międzynarodowa i standardy

Stosowanie fotografii IR jest ugruntowane w praktyce wielu państw i instytucji śledczych.

Federal Bureau of Investigation oraz laboratoria stanowe w USA wykorzystują aparaty Full Spectrum do dokumentowania miejsc zbrodni, obrażeń i śladów biologicznych.
W Wielkiej Brytanii wytyczne Home Office traktują Reflected Infrared Imaging jako metodę pierwszego wyboru przy analizie ciemnych materiałów włókienniczych.
Niemieckie Bundeskriminalamt kładzie duży nacisk na łączenie IR z badaniami balistycznymi oraz analizą autentyczności dokumentów i dzieł sztuki.

Wspólnym mianownikiem jest rygor metodologiczny: kontrola oświetlenia, kalibracja sprzętu, dokumentacja parametrów ekspozycji oraz archiwizacja plików w formatach bezstratnych.

Ograniczenia i pułapki interpretacyjne

Fotografia IR nie jest „magicznym wykrywaczem prawdy”. Wymaga doświadczenia i ostrożnej interpretacji. Nie każdy ciemny ślad to krew, nie każdy zanik tuszu oznacza fałszerstwo. Dlatego obrazy IR zawsze powinny być analizowane w kontekście:

innych metod badawczych,
wiedzy materiałoznawczej,
okoliczności zdarzenia.

Podsumowanie: narzędzie o podwójnej naturze

Przerobiony aparat z funkcją podczerwieni to urządzenie o dwóch obliczach. W rękach artysty tworzy oniryczne, niemal surrealistyczne pejzaże. W rękach technika kryminalistyki staje się bezwzględnym narzędziem prawdy – pozwalającym przeniknąć przez barwniki, tkaniny i pozory.

Fotografia IR nie zastępuje klasycznych metod dochodzeniowych, ale radykalnie poszerza granice widzialności, dając śledczym dostęp do dowodów, które bez niej pozostałyby na zawsze niewidzialne. W epoce cyfrowej kryminalistyki jest to jedno z tych narzędzi, które w ciszy i bez rozgłosu decydują o losach spraw – i o sprawiedliwości.

Zgodne z zasadami KPK, KPC, łańcucha dowodowego oraz praktyką opiniodawczą na rzecz
Policja i Prokuratura.

ZASADA NADRZĘDNA (KLUCZOWA DLA SĄDU)

Fotografia IR jest metodą pomocniczą i porównawczą – nigdy samodzielnym dowodem.

Każde zdjęcie IR:

musi mieć zdjęcie porównawcze w świetle widzialnym,
musi być powtarzalne,
musi być technicznie wyjaśnialne,
musi być udokumentowane w opinii biegłego.

Bez spełnienia tych warunków materiał traci wartość dowodową.

KTO MOŻE WYKONAĆ ZDJĘCIA IR (WYMÓG FORMALNY)

✔ Technik kryminalistyki / biegły:

posiada wiedzę z zakresu fotografii specjalistycznej,
zna zasady absorpcji i odbicia IR,
potrafi wskazać ograniczenia metody.

⚠ Sąd ocenia kompetencje osoby, nie „ładność zdjęcia”.

SPRZĘT – WYMOGI MINIMALNE

Aparat

kamera Full Spectrum lub dedykowana IR,
zapis RAW Tiff / bezstratny,
brak automatycznych korekt obrazu.

Filtry

filtr IR-pass (np. 720 nm / 850 nm), ale tylko jeśli nie ma właściwego sprzetu
filtr opisany w dokumentacji.

Oświetlenie

kontrolowane, stałe źródło światła,
brak światła mieszanego,
brak refleksów i prześwietleń.

OBOWIĄZKOWA KOLEJNOŚĆ CZYNNOŚCI

ETAP 1 – FOTOGRAFIA W ŚWIETLE WIDZIALNYM (OBOWIĄZKOWA)

📸

ujęcie ogólne,
ujęcie średnie,
zbliżenie,
skala, orientacja, oznaczenie dowodu.

➡ Bez tego etapu fotografia IR jest nieważna procesowo.

ETAP 2 – UZASADNIENIE ZASTOSOWANIA IR

IR stosuje się wyłącznie gdy:

ślad jest niewidoczny lub nieczytelny w świetle białym,
materiał jest ciemny, barwiony lub wielowarstwowy,
istnieje podejrzenie:
- śladów krwi,
- GSR,
- ingerencji w dokument,
- obrażeń podskórnych.

📋 Uzasadnienie musi być zapisane w notatce lub opinii.

ETAP 3 – REJESTRACJA OBRAZU IR

📷 Wymagania techniczne:

tryb manualny,
niskie ISO,
statyw (bezwzględnie),
ręczne ustawienie ostrości (przesunięcie ogniska IR!).

📋 Każde zdjęcie IR musi mieć zapisane:

długość fali filtra,
rodzaj oświetlenia,
parametry ekspozycji,
dystans i kąt.

INTERPRETACJA – NAJWAŻNIEJSZY MOMENT DLA SĄDU

⚠ Fotografia IR nie identyfikuje substancji – pokazuje różnice optyczne.

Dlatego:

ciemny obszar ≠ automatycznie krew,
jasny obszar ≠ brak śladu,
obraz IR zawsze porównuje się z:
- obrazem VIS,
- kontekstem sprawy,
- wiedzą materiałoznawczą,
- innymi metodami (np. chemicznymi).

ZASTOSOWANIA AKCEPTOWANE PRZEZ SĄDY W PL

✔ ujawnianie krwi na ciemnych tkaninach
✔ analiza pozostałości po wystrzale (GSR)
✔ badanie autentyczności dokumentów
✔ dokumentowanie obrażeń niewidocznych w VIS
✔ badania balistyczne i śladów kontaktowych

CZEGO NIE WOLNO – BŁĘDY DYSKWALIFIKUJĄCE

❌ brak zdjęcia w świetle widzialnym
❌ brak zapisu parametrów technicznych
❌ ingerencja w plik master
❌ „estetyczna” obróbka obrazu
❌ wnioskowanie kategoryczne bez korelacji

➡ To są najczęstsze powody podważenia opinii biegłego.

ARCHIWIZACJA I ŁAŃCUCH DOWODOWY

📂 Obowiązkowe:

plik Tiff Raw kopia robocza opisana,
zachowane metadane,
ciągłość posiadania materiału.

🔐 Zasada:

„Każdy etap musi dać się odtworzyć i zweryfikować”.

PREZENTACJA PRZED SĄDEM

Biegły musi umieć:

wyjaśnić dlaczego użyto IR,
wskazać co IR pokazuje, a czego nie,
opisać ograniczenia metody,
udowodnić powtarzalność i neutralność.

IR to narzędzie analityczne, nie efekt wizualny.

ZŁOTA ZASADA DLA POLSKIEGO SĄDU

Fotografia IR ujawnia różnice – nie przesądza o winie.

Jej rola:

wskazać,
naprowadzić,
udokumentować,

ale nigdy samodzielnie nie rozstrzygać.

Użyte zdjęcią są autorów

Otwarte repozytoria zdjęć IR

1. Wikimedia Commons – Infrared imaging

Kategoria zawierająca różne obrazy dotyczące obrazowania w podczerwieni (IR), które mają jasno określonych autorów i metadane.
🔗 https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Infrared_imaging

Tutaj znajdziesz pliki z podaniem:

nazwy pliku,
autora (jeśli podano),
licencji,
co pozwala je legalnie cytować i przypisywać.

2. Wikimedia Commons – Infrared photography

Rozbudowana kolekcja zdjęć wykonanych w podczerwieni (często artystycznych / technicznych), także z metadanymi autorów.
🔗 https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Infrared_photography

To dobra baza, by wybrać konkretne obrazy, a potem w przypisie napisać np.:

Autor: Nazwisko autora – tytuł pliku, licencja CC BY-SA / CC BY itp.

📌 Strony ze zdjęciami/wizualizacjami IR w kontekście kryminalistyki i nauki

3. Infrared photography – przykłady i zastosowania

Strona opisująca ogólnie fotografię IR (w nauce i technice), zawierająca przykładowe obrazy i przykłady wykorzystania IR:
🔗 https://en.wikipedia.org/wiki/Infrared_photography

Choć nie wszystkie zdjęcia kryminalistyczne, to można je cytować, jeśli posłużą jako ilustracje techniki IR.

Fotografia IR Kryminalistyka

SPIS ILUSTRACJI

Rys. 1. Zakres widma elektromagnetycznego z wyróżnieniem pasma podczerwieni (IR) stosowanego w kryminalistyce
Rys. 2. Penetracja promieniowania IR w warstwach skóry – schemat obrazowania struktur podskórnych
Rys. 3. Porównanie obrazu tatuażu w świetle widzialnym i w podczerwieni (IR)
Rys. 4. Porównanie widoczności śladów na tkaninie w świetle widzialnym oraz w paśmie IR

Źródło ilustracji:
Kędzierawski P. i in., Infrared (IR) imaging in forensic medicine: review of applications and perspectives, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, 2025.

SPIS ILUSTRACJI

Rys. 1. Zakres widma elektromagnetycznego z wyróżnieniem pasma podczerwieni (IR) stosowanego w kryminalistyce
Rys. 2. Penetracja promieniowania IR w warstwach skóry – schemat obrazowania struktur podskórnych
Rys. 3. Porównanie obrazu tatuażu w świetle widzialnym i w podczerwieni (IR)
Rys. 4. Porównanie widoczności śladów na tkaninie w świetle widzialnym oraz w paśmie IR

Źródło ilustracji:
Kędzierawski P. i in., Infrared (IR) imaging in forensic medicine: review of applications and perspectives, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, 2025.

PEŁNE PODPISY POD ILUSTRACJAMI (PRAWO CYTATU)

Rysunek 1

Rys. 1. Zakres promieniowania elektromagnetycznego z zaznaczonym pasmem światła widzialnego oraz zakresem podczerwieni (IR) wykorzystywanym w kryminalistyce i medycynie sądowej. Ilustracja pokazuje pozycję bliskiej podczerwieni (NIR) względem światła widzialnego oraz jej znaczenie w obrazowaniu materiałów biologicznych i niebiologicznych.
Źródło: P. Kędzierawski i in., Infrared (IR) imaging in forensic medicine: review of applications and perspectives, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, 2025. Cytat na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim.

Rysunek 2

Rys. 2. Schemat penetracji promieniowania o różnych długościach fal w warstwach skóry, obrazujący zdolność promieniowania IR do ujawniania struktur podskórnych niewidocznych w świetle widzialnym, takich jak stare tatuaże, wylewy krwawe czy zmiany pourazowe.
Źródło: P. Kędzierawski i in., Infrared (IR) imaging in forensic medicine: review of applications and perspectives, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, 2025. Cytat na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim.

Rysunek 3

Rys. 3. Porównanie obrazu tatuażu zarejestrowanego w świetle widzialnym (po lewej) oraz w paśmie podczerwieni (IR) (po prawej), wykonane przy użyciu zmodyfikowanego aparatu cyfrowego. Obraz IR wykazuje zwiększony kontrast wzoru tatuażu w stosunku do obrazu w świetle widzialnym.
Źródło: P. Kędzierawski i in., Infrared (IR) imaging in forensic medicine: review of applications and perspectives, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, 2025. Cytat na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim.

Rysunek 4

Rys. 4. Porównanie obrazu tkaniny zarejestrowanego w świetle widzialnym oraz przy zastosowaniu alternatywnego źródła światła w paśmie IR, ukazujące różnice w widoczności śladów wynikające z odmiennej absorpcji i odbicia promieniowania przez materiał.
Źródło: P. Kędzierawski i in., Infrared (IR) imaging in forensic medicine: review of applications and perspectives, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, 2025. Cytat na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim.

FORMUŁA OGÓLNA (DO ROZDZIAŁU „ŹRÓDŁA ILUSTRACJI”)

Ilustracje wykorzystano w celu analizy i omówienia technik obrazowania w podczerwieni (IR). Materiał graficzny pochodzi z publikacji naukowej i został użyty na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Ilustracje mają charakter poglądowy i nie stanowią dokumentacji konkretnej sprawy.